De Leeuw Tekstbureau

“Je doet gewoon je plicht en dan voel je je helemaal geen mantelzorger”. Tot ze het beeldje kreeg voor haar mantelzorgwerk, vorig jaar. “Ik snapte eerst niet waarom, totdat een van de dochters benadrukte hoe bijzonder het was dat ik zomaar acht kinderen onder mijn hoede had genomen en dat ik nooit boos werd. Toen ik die waardering voelde, besefte ik pas hoe bijzonder dat beeldje was, het werd gewoon goud”.

Trouw tot de dood?
“De buitenwereld denkt dat het allemaal wel meevalt. Ik vraag me wel eens af waar ik op mijn beurt heen moet, waar je als mantelzorger hulp kunt vragen”, schetst Greet. Op de cursus mantelzorgondersteuning leerde ze dit en ze kon daar bovendien haar verhaal kwijt. “Je stuit op begrip van mensen die hetzelfde meemaken. Sinds ik die cursus heb gevolgd kan ik makkelijker een grens trekken. Ik heb echt geleerd om voor mijzelf op te komen.” Ze herinnert zich lachend: “de mensen om mij heen moesten even wennen dat ik van me afbeet en mijn man vond dat ik maar snel weer een cursus liever worden moest volgen. Cecile: “Er gebeuren tijdens die cursus fantastische dingen. Ieder voor- en najaar start weer zo’n cursus. Hier durven de mantelzorgers onderling toe te geven dat het soms wel zwaar valt om te zorgen. Ze voelen zich met elkaar verbonden. Er worden onderwerpen behandeld waar je nog nooit over hebt gesproken, zoals intimiteit. Of over de ooit gegeven belofte om tot de dood voor elkaar te zorgen. Soms gaan mantelzorgers hierin heel ver. Bij ons leer je te beloven om voor elkaar te zorgen zolang het nog kán. Dát zijn nog eens thema’s. Het helpt als je het erover durft te hebben”.

Jaren eerder
Ook al heeft Greet nu grenzen leren stellen, in de praktijk valt het niet mee om voor haarzelf op te komen. “Sommige dingen verander je niet zomaar. Mijn vrijwilligerswerk staat bij mij hoog in het vaandel en ik doe dat graag. En toch valt het me moeilijk om er af en toe eens uit te zijn. We weten dat Wim plots zal overlijden, het zal acuut gebeuren. Ik denk soms: stel je voor dat het nu gebeurt als ik er net niet ben. Het speelt constant door mijn hoofd. Soms denk ik wel eens: hadden ze me maar niet verteld dat zijn hart er ieder moment mee kan ophouden. Je leeft een lange tijd op een tijdbom. Voor de kinderen en de omgeving probeer je het leuk te houden, maar het valt niet altijd mee. Je bent er nooit echt klaar voor, ook al denk je dat soms wel. Ik koester wat ik heb geleerd op die cursus. Het is heel waardevol allemaal. En ook ben ik blij met de wetenschap dat Cecile er voor me is als het nodig mocht zijn. Nu ik erop terugkijk denk ik: dat had ik jaren eerder moeten doen. Ik ga eens in de maand naar de mantelzorgavond. Het is belangrijk dat zo’n avond er is, al zouden er eigenlijk meer mensen moeten komen praten, maar ik weet uit ervaring hoe die hoge drempel aanvoelt”.

Ondersteuningsgroep leert minder te piekeren en tobben
Nel Sanou:‘Je bent zéker nooit
uitgeleerd als mantelzorger’

‘Olijk en dapper’, zo kan je Nel Sanou typeren. De levenslust van de mantelzorger straalt uit haar ogen, maar dat is wel anders geweest in het verleden. Zij toont zich geweldig in haar sas met het initiatief van Steunpunt Mantelzorg om in september ondersteuningsgroepen te starten voor mantelzorgers. “Het zal een eyeopener zijn voor mensen met drempelvrees, mensen die in dezelfde situatie zitten als ik”, zo weet ze nu al. Nel Sanou heeft dankzij het steunpunt beter leren omgaan met haar emoties dan in de laatste 30 jaar ervoor. “Ik huilde van binnen en speelde de lolbroek van buiten”, blikt ze terug. Andere mantelzorgers krijgen binnenkort de kans om hetzelfde te ondervinden.

Het is al ruim 30 jaar geleden dat de echtgenoot van Nel Sanou hoorde dat hij ms had, multiple sclerose, een ziekte die in de loop van de jaren je centrale zenuwstelsel aantast. In Nederland lijden zo’n 15.000 mensen aan ms. Het is een moeilijk voorspelbare ziekte. Nel Sanou heeft gedurende al die tijd wel contacten gehad met speciale partnergroepen voor ms, maar ondervindt pas bij Steunpunt Mantelzorg de gerichte steun waar ze jaren op heeft zitten wachten. “Het biedt om te beginnen wat bredere contacten dan het kringetje van de partnergroep voor ms. Bij ms is het zo, dat wat voor de een geldt, vaak niet voor de ander opgaat. Bij iedere persoon heeft ms zijn eigen kenmerken en dat is soms moeilijk te begrijpen voor de direct betrokkenen. Ik voel me bij Steunpunt Mantelzorg veel gelijkwaardiger, omdat het hier belangrijk is dat je mantelzorger bent voor iemand. En niet de discussie in welke gradatie de patiënt iets mankeert.

Volledig ingestort
Veel mantelzorgers beseffen niet eens dat ze mantelzorger zijn. De meesten zorgen al jaren voor familieleden, vrienden of buren voordat ze zich herkennen in de beschrijvingen van mantelzorger. Zo was het ook met Sanou. Ik werkte al 24,5 jaar bij de KPN en was daar flink aan het opbranden. Haar werk in combinatie met de zorg voor haar man slokte haar steeds verder op. „Ik had de laatste tijd het idee dat ik me voort liet slepen“. Op haar werk kwam de reorganisatie steeds dichterbij. Nel Sanou voelde een steeds groter wordende kloof ontstaan tussen haar en haar collega’s, die geen idee hadden van het dubbelleven dat Nel leidde. „Ik werd al die verhalen op mijn werk op een gegeven moment spuugzat, het was zo confronterend. Lekker belangrijk zeg, de vraag of de viooltjes al opkomen of dat geklep over een nieuw recept. Ik werd er ziek van en realiseerde dat onze levens niks met elkaar te maken hadden. Ik huilde van binnen en speelde de lolbroek van buiten.“ Pas in het millenniumjaar kreeg ze het door. Na 24,5 jaar, vlak voor zij haar 25 jarig jubileum had kunnen vieren, werd ze ontslagen. Prompt daarop bleek pas hoe ziek ze zelf was, ze stortte volledig in. Bij een acute ziekenhuisopname bleek dat zij een longembolie had, een trombosebeen en ze kreeg hierbovenop nog eens een longontsteking. Het bleek een erfelijke ziekte te zijn die ze altijd bij zich had gedragen. Hierdoor werden bepaalde eiwitten niet afgebroken. Hierdoor heeft zij verhoogde kans op hartfalen, longontstekingen of andere ernstige zaken. Ze verbleef 14 dagen in het ziekenhuis en onderging daar zware onderzoeken. Zij moet de rest van haar leven medicijnen slikken om normaal te kunnen functioneren. Haar man werd in de tussentijd opgevangen door familie en buren.

Nooit uitgeleerd
Het Steunpunt Mantelzorg was voor Nel Sanou een waar steunpunt. In gesprekken met de consulente van het Steunpunt Mantelzorg Zoetermeer, Jolanda van Dijk zijn al heel wat knelpunten naar voren gekomen. Als we suggereren dat Nel die cursus misschien niet meer nodig heeft na 30 jaar mantelzorger geweest te zijn, slaan we volledig de plank mis. Van Dijk: „Juist in haar geval is het belangrijk om hieraan mee te doen. Zo besteden we aandacht aan het grenzen stellen, aan het op tijd vragen van steun aan anderen, aan assertiviteit, kortom, een greep uit het aantal onderwerpen die belangrijk zijn. Sanou veert op na die opmerking: „Ik ben zeker niet uitgeleerd, je bent als mantelzorger nooit uitgeleerd, en ik heb nog heel wat in te halen. Ik hoop natuurlijk dat er tijdens de bijeenkomsten van de ondersteuningsgroep dingen naar voren komen, die me de laatste jaren ontgaan zijn. Van alle contacten die ik nu heb gehad, heb ik heel wat opgestoken. En wellicht zijn die contacten wel zo fantastisch, dat we na die zeven bijeenkomsten overwegen om onderling door te gaan, bijvoorbeeld om beurten bij iemand thuis“, besluit ze met (voor)pretoogjes.

De ondersteuningsgroepen van het Steunpunt Mantelzorg worden georganiseerd voor mantelzorgers, mensen die zorgen voor een zieke of gehandicapte partner, familielid, vriend of buur. Het is de bedoeling dat de groep zes keer twee uur bij elkaar komt en dan een thema bespreekt. Hierna komt nog een terugkombijeenkomst. “Voor opvang van de zieke of gehandicapte thuis wordt gezorgd, er staat een heel rijtje vrijwilligers klaar voor vervanging van de mantelzorger”, zo stelt Jolanda van Dijk gerust.

Hoe houden mantelzorgers het vol
Ondersteuningsgroepen mantelzorgers van start in september

Om te voorkomen dat mantelzorgers te zwaar belast worden, organiseert het Steunpunt Mantelzorg een ondersteuningsgroep voor mantelzorgers. Het is de bedoeling mantelzorgers meer inzicht te geven in de eigen situatie om van daaruit handreikingen te krijgen met moeilijke omstandigheden om te gaan.
Wie zorgt voor een zieke of gehandicapte partner, familielid, vriend of buur, is mantelzorger. De meeste verzorgers zien hun hulp als vanzelfsprekend. Dat neemt niet weg dat het soms zwaar is. Ook moeten er vaak moeilijke keuzes gemaakt worden, zoals tussen werk of andere bezigheden buitenshuis of vanwege de zorg voor nog meer mensen.
Tijdens de groepsbijeenkomsten komen de onderwerpen aan de orde waar mantelzorgers mee te maken hebben. Deelnemers oefenen in het vragen om praktische en emotionele steun, maar ook in het beter hanteren van conflicten. Men wisselt ervaringen uit en leert de zorg zo te regelen dat men er minder alleen voor staat.
Mantelzorgers leren beter te reageren op het gedrag van de persoon voor wie ze zorgen, meer te genieten en minder te piekeren, minder schuldgevoelens te hebben en meer tijd vrij te maken voor de eigen verlangens en wensen.
De thema’s die behandeld zullen worden zijn: stilstaan bij het zorgen; gevoelens in kaart brengen; omgaan met emoties, communicatie: hoe verloopt dat; waar gaat het mis; grenzen stellen; sociale steun vragen; ondersteuningsmogelijkheden en assertiviteit.
De ondersteuningsgroep is bestemd voor mantelzorgers die de (langdurige) zorg van een naaste op zich hebben genomen.
Het minimum aantal deelnemers is acht, maximaal twaalf. De ondersteuningsgroep beslaat zes bijeenkomsten van twee uur en één terugkombijeenkomst.
De bijeenkomsten worden gehouden in Zoetermeer, Dienstencentrum de Leyens, Gondelkade 33, 2725 EC Zoetermeer op woensdag van 13.30 tot 15.30 uur, 24 september, 1 oktober, 15 oktober, 29 oktober, 12 november en 26 november. Er is een terugkombijeenkomst op 21 januari.
In Voorschoten, dagopvang voor de ouderen, Prins Bernhardlaan 163 op maandagmiddagen van 13.30 –15.30 uur op 22 september, 29 september, 6 oktober, 13 oktober, 20 oktober, 27 oktober en 3 november.
Er zijn voor mantelzorgers geen kosten verbonden aan deze groep, voor opvang van de zieke wordt gezorgd. Er staat een heel rijtje deskundige vrijwilligers klaar.Voor inlichtingen en aanmelding, Cursusbureau, tel. 070 307 52 06.

Jongerensite voor mantelzorg www.blixum.nl
www.blixum.nl/rubriek__Maatschappij_Let's_volunteer!__Nanda_(18)_doet_vrijwilligerswerk www.blixum.nl/rubriek__Maatschappij_Ik_ben_jong_en_ik_zorg!_Ruben(15)_zorgt_voor_zijn_zusje

“Mantelzorg is niet gewoon, maar iets bijzonders"
Alice (20): “Ik herken helemaal niets in andermans ouders”

Ruim 25 jaar geleden was al bekend dat de vader van Alice en Rutger ms had. Omdat de ziekte niet erfelijk is kozen de ouders ervoor om toch twee kinderen te krijgen. Tien jaar geleden kreeg hun moeder kanker en overleed zes jaar later. Alice(16) en haar broer Rutger(19) stonden vanaf dat moment samen voor de taak om vader te verzorgen, zonder te weten dat hier een speciaal woord voor was: mantelzorgers.

Sommige mensen maken bij de ontmoeting meteen al een onuitwisbare indruk. Zo is het ook als we kennismaken met de 20-jarige Alice. Een meisje met uitstraling die het al vlot babbelend toch presteert om elk woord dat ze zegt op een weegschaal te leggen. Zij heeft in haar leven al heel wat meegemaakt, maar de steun van haar broer en andere mensen in haar omgeving ervaart ze als een warme deken om haar heen.

“Als kind wist ik niet beter, mijn vader hoorde gewoon in die rolstoel. Mijn moeder werkte en deed alle dingen met ons buitenshuis. Pas op mijn vijftiende, toen ik als puber wat om me heen keek en ging vergelijken met gezinssituaties bij vriendinnetjes thuis, realiseerde ik me pas dat mijn vader ms had en welke gevolgen dit had. Toen mijn moeder overleed moesten we alles overnemen en kwam de zorg voor onze vader grotendeels op mij en mijn broer Rutger terecht. Opeens moesten we zelf koken en het huishouden doen. Voor mij was dit extra zwaar omdat ik toen in mijn eindexamenjaar zat. Dat ik het diploma toch gehaald heb is te danken aan mijn docenten waaronder vooral mijn mentor en bovendien onze huisarts. Zij sleurden mij erdoorheen. Zulke steun is heel belangrijk op zo’n moment.

Rol ouder/kind
“Voor mijn gevoel was de thuissituatie uitzichtloos. Het liefst wilde ik na het behalen van mijn diploma zo snel mogelijk op kamers en een eigen leven leiden. Mijn vader leeft in een klein wereldje en is heel erg met zichzelf bezig en daar is soms moeilijk mee om te gaan. Ergens kan ik dat wel begrijpen, want als ik ziek ben vind ik mezelf ook belangrijk en dan moeten mensen niet over zichzelf gaan zeuren, maar soms wil je als opgroeiende tiener wel iets anders. Mijn vader vond het heel normaal dat wij voor hem zorgden na de dood van mijn moeder. Het was voor hem moeilijk te begrijpen dat wij zelf ook zo iets wilden als een eigen leven. Je doet wel heel veel voor iemand als mantelzorger en je mag je dan best wel realiseren dat het iets bijzonders is en niet zomaar iets vanzelfsprekends. De rol kind/ouder wordt toch heel anders, dan in gezinnen met een ander soort samenstelling.

Klaar om te luisteren
“Ik was niet anders gewend dan een zieke vader, ik kreeg ook een heel ander beeld van hoe vaders moesten zijn. Een vriendin die met een vader gaat winkelen bijvoorbeeld, is voor mij niet te begrijpen. Hoe meer ik naar situaties bij andere gezinnen keek, hoe meer ik ervan in de war raakte. Ik herken namelijk helemaal niets in andermans ouders. Gelukkig is de band met mijn broer fantastisch en dat is ook heel belangrijk. Gesprekken met hem zijn altijd heel speciaal. Hij weet tenminste waar we het over hebben en we kunnen dan ook uren met elkaar praten. Ik kan me bij hem heel goed uiten. Kunnen praten is heel belangrijk en gelukkig staan de mensen in mijn omgeving klaar om te luisteren. Zo ook de moeder van mijn vriendin die bij de thuiszorg werkt. Sinds ze daar een project hebben met jonge mantelzorgers realiseren mijn broer en ik ons pas dat wij zelf ook mantelzorgers zijn.”

Urgentielijst
“Ik ben na mijn eindexamen eerst gaan werken, maar heb inmiddels begrepen dat het goed voor me is om weer te gaan studeren. Omdat ik in de toekomst niet constant geconfronteerd wil worden met de zorgproblemen van het verleden heb ik expres een zakelijke studie gekozen: Financial Service Management op het HBO. Op school kan ik met een vertrouwenspersoon goed praten over mijn gevoelswereld. Ik woon inmiddels op kamers. Ik doe twee keer in de week boodschappen en ben altijd bereikbaar voor mijn vader, maar ik blijf ergens toch met een soort schuldgevoel zitten. Veel kan hij niet meer zelfstandig. Iedere ochtend en avond komt er iemand van de thuiszorg om mijn vader uit en in bed te helpen. Hij staat nu op een urgentielijst voor een aanleunwoning voor extramurale zorg. Gelukkig heeft hij tegenwoordig een vriendin die hij heeft ontmoet op de dagopvang. Ook zij heeft ms, maar zij heeft een groot deel van de zorg overgenomen. Sindsdien hebben mijn broer en ik het een stuk makkelijker”.

Het positieve opzoeken
Alice heeft al heel wat meegemaakt in haar leven. Zo te zien, maar zeker zo te horen blijft ze vrolijk. “Ik heb er een enorme kracht van gekregen, alsof ik de hele wereld aankan. Je moet wat dat betreft altijd het positieve opzoeken. Ik heb dat van huis meegekregen. De kunst om het voor jezelf leuk te houden. Overal is wel wat tenslotte”, zo relativeert ze. “De wereld ligt voor me open”.En dat klinkt veelbelovend!

Je zou zeggen dat een zorgberoep voor Alice er met de paplepel is ingegoten, maar toch kiest ze juist voor een zakelijke studie. Met dank aan Fox in de Herenstraat in Voorburg.
(foto: Gera de Leeuw)

Als ik geen energie ergens vandaan kan halen
kan ik het ook niet aan mijn man doorgeven

“Ik heb 1,5 jaar mijn eigen leven niet geleid. Toen dacht ik: ik ben er toch ook nog! Op dat moment was ik er aan toe om weer iets voor mezelf te doen. Het is belangrijk om af en toe aan jezelf toe te komen, dan kun je daarna weer alles geven”. Aan het woord is Anneke (56), die nog niet zo heel lang gebruik maakt van de oppasmogelijkheden van de Mantelzorg. Van de een op de andere dag kun je zomaar mantelzorger worden, zoals Anneke. Haar man kreeg een paar jaar geleden een herseninfarct waardoor het leven van het complete gezinnetje veranderde. Een reeks van onzekerheden volgde, want met het eenmansbedrijf en dus ook het inkomen van haar man was het nu afgelopen. Na een jaar revalideren in een verpleegtehuis kwam hij thuis. Tenminste, in een nieuw huis, want het oude huis was totaal niet berekend op een invalide en moest worden verkocht.

Sterke persoonlijkheid
“Na het herseninfarct kon mijn man niets meer, hij was halfzijdig verlamd en kon niet eens zitten. Dat jaar dat hij in het verpleegtehuis zat was zwaar”, blikt zij terug. “Iedere dag die gang er naar toe. Het herseninfarct veroorzaakte ook een persoonsverandering. Anneke: “In het begin had ik het niet zo in de gaten, maar later bleek dat hij geen enkel realiteitsgevoel meer kent. Zo wilde hij graag een elektrische scooter kopen om mee naar buiten te gaan, of een boot, zodat we lekker kunnen gaan varen, maar dat is allemaal niet mogelijk. Hij kan zelf helemaal niets uitvoeren en hij wil soms zo veel. En bovendien krijgt hij steeds onverwachts epilepsieaanvallen. Mijn man is altijd een sterke persoonlijkheid geweest en een doorzetter en dat heeft hij nog steeds. Zo krijgt hij het nu, na 2 jaar, voor elkaar om te lopen met een Eiffel, een stok met heel veel steunpunten. En dan wil hij weer meteen met me gaan wandelen in het bos. Dat dit niet kan laat ik hem tegenwoordig maar vertellen door een ander, bijvoorbeeld zijn fysiotherapeut. In het begin was ik degene die constant nee moest zeggen maar ik heb geleerd dat het soms beter is als ik dat door een ander laat vertellen. Hij kan er niets aan doen dat hij zo is geworden”.

Niet aan vriendinnen vragen
Anneke: “Eigenlijk heb ik een heel rouwproces achter de rug. Nu besef ik het: “Sinds zijn herseninfarct ben ik geen partner meer, maar zijn verzorgster. Ik heb wel een partner, maar eigenlijk ook niet meer. Hoe ik bij het steunpunt terecht kwam? Ik hoorde van het Steunpunt Mantelzorg nadat ik 1,5 jaar mijn eigen leven niet had geleid. In het begin was ik min of meer overdonderd door de situatie, de verhuizing, alles was nu aangepast, en alles draaide om de patiënt. Toen dacht ik: ik ben er toch ook nog. Ik had een oppas nodig als ik weg wilde. Ik heb opgebeld toen ik er zelf aan toe was. Bij het intake gesprek was al heel duidelijk dat wij een doelgroep zijn van ‘t steunpunt. Mede dankzij het Steunpunt kan ik er het beste van maken. De Stichting Mantelzorg is heel belangrijk voor me, want sommige dingen vráág je niet aan vriendinnen, bijvoorbeeld bij het toilet, dan wil hij niet door zussen of schoonzussen geholpen worden of door vriendinnen”.

Met muziek vergeet je alles
“Wat ik met die vrije uurtjes doe? Als eerste ben ik weer gaan tennissen. Dan kwam er iemand oppassen en had ik een paar uur vrij. En als je eenmaal die vrijheid proeft….”, zegt ze met een veelbetekenende blik. Dan vraagt ze: “Heb je wel eens van het grootste familiekoor van Nederland gehoord?” terwijl ze naar de cd speler loopt. De vrolijke klanken klinken ons even later tegemoet. “Eens in de 14 dagen ga ik zingen met het grootste familiekoor van Nederland, het Van Gemerens familiekoor. Hierin zing ik met 65 nichten en neven en dan blijf ik tot de pauze, want de nachten zijn ook vaak onrustig en ik ga dus graag op tijd naar bed. We hebben al cd’s gemaakt en tv specials. Daar haal je zoveel energie vandaan, met muziek vergeet je alles”, zegt Anneke enthousiast. Familie betekent toch veel in het leven van Anneke. Tijdens ons bezoek gaat de telefoon een aantal keren en spreekt ze met mensen die met haar meeleven. “Gelukkig heb ik mijn familie die me overal doorheen sleept. Daar kan ik mijn verhaal ook aan kwijt. Wie heeft zo’n familie”, prijst ze zichzelf gelukkig. “We hebben genoeg vrienden die mij af en toe even uit de sfeer van zorg en ellende halen. Ook fijn is het wandelen met lotgenoten, eens in de vier weken. Het voordeel is dat je dan even buiten bent”.

Lach en een traan
“We doen samen toch nog wel leuke dingen. We zijn twee keer met een boot op vakantie geweest, zoals met de Henri Dunant en we hebben een uitje gehad via de Zonnebloem. Ik heb tijdens zo’n boottocht eens een lotgenote ontmoet die in een bijna vergelijkbare situatie zat. Die mannen van ons hadden een lol met het rolstoeldansen, en wij zaten beiden uit de verte vandaan te kijken en lieten onze tranen de vrije loop en hebben met z’n tweeën zitten janken. Ze zeggen wel eens dat een lach en een traan dicht bij elkaar zitten”. Gelukkig krop ik het niet op. Ook al huil ik niet meer zo vaak als vorig jaar. Ik vind mijn troost soms ook in de kleine dingen, zoals in het werken in de tuin. Of zoals met dat kaartje wat ik op de deurmat vond bij thuiskomst na een vakantie in Lunteren. Anneke laat het me zien. Een Welkom Thuis kaartje met de handtekeningen van medewerkers van dat tehuis, waar Anneke eens een week niet hoefde te mantelzorgen, maar waar dit allemaal van haar werd overgenomen.

Houden van jezelf
Ondanks wat er de laatste jaren allemaal is gebeurd blijft Anneke een optimistische vrouw, toegewijd, energiek en eentje met veerkracht. “Iedere dag heeft wel een gouden randje voor mij. Ik heb bewondering voor mijn man. Hij klaagt nooit, en dat maakt het wel makkelijk voor mij, hij is niet agressief, niet ongeduldig, echt een voorbeeld. Mijn man is altijd goed geweest voor mij, dat is ook de reden dat ik het kan volhouden om voor hem te zorgen. Voor deze mensen, die van je zorg afhankelijk zijn, kun je nooit goed genoeg zijn, daarom is dit zo belangrijk als je af en toe aan jezelf toekomt. Ik heb het mezelf moeten aanleren om dingen uit handen te geven en het allemaal even over te laten aan een ander. Dat is ook niet van de een op de andere dag gekomen. Het heeft te maken met “houden van jezelf”. Als ik geen energie ergens vandaan kan halen kan ik het ook niet aan mijn man doorgeven”.